Yeryüzü ve Metinler: Edebiyatta Yönümüzü Nasıl Bulacağız?

Bruno Latour (1947–2022) Fransız filozof ve antropolog. İşe tuhaf bir yerden başladı: bir laboratuvara girip bilim insanlarını, bir antropoloğun yabancı bir topluluğu inceleyeceği gibi inceledi. Oradan çıkardığı sonuç bütün çalışmalarını etkiledi. Modernlik, doğa ile kültürü ayırmak üzerine kuruldu, ama bu ayrım gerçekten işlemedi. “Nesne” diye bildiğimiz şeylerin çoğu aslında eylem sahibi birer aktör. Bir rüzgâr, bir mikrop, bir kapı yayı: hepsi bir olaylar dizisinde fark yaratıyor.

Rota: Politikada Yönümüzü Nasıl Bulacağız? onun en berrak kitaplarından biri. Hem okura hem yazara en çok seslenecek yanı ise şu: önerdiği çıkış yolu bir program değil, bir betimleme çağrısı. Nerede yaşadığımızı, kimlerle ve nelerle bağlı olduğumuzu anlatamadığımız sürece sahici bir siyasetin kurulamayacağını söylüyor. Böylece bir filozofun kitabı sonunda bir yazma meselesine varıyor. Latour’un sorusu aynı zamanda bir anlatıcı sorusu: “Kim eyliyor?” ve “nereden bakıyorsun?” edebiyatın en eski teknik sorularından ikisi. Latour bunlara yeni bir cevap vermekten çok yeni bir ölçüt öneriyor: anlatıya kaç varlığı ve ilişkiyi dâhil ettiğiniz.

Bu ölçüt edebiyat tarihindeki bir ayrımı da yeniden düşünmeyi sağlıyor. Klasik gerçekçiliğin her şeyi bilen anlatıcısı ile modernizmin kendi zihnine çekilmiş anlatıcısı genellikle karşıt kutuplara ayrılır. Latour’dan bakıldığında ikisi aynı ayrımın iki sonucu gibi görünür: nesnellik dışarıya sürüldükçe öznellik içeriye kapanır. Peki üçüncü bir anlatı konumu mümkün müdür? Hem yakından bakan hem kesinliğini yitirmeyen bir konum? Atölye bu nedenle hem bir edebiyat eleştirisi hem bir yaratıcı yazarlık çalışması olacak. Eleştiri boyutunda metinlere farklı bir ekoeleştirel bakış geliştirilirken, yaratıcı yazarlık boyutunda seçilen metne doğrudan müdahale edilerek alternatif bir versiyonu yazılacak.

Yöntem. Atölye tek bir sürekli egzersiz etrafında ilerliyor: “İniş Defteri”. Katılımcı bir metin seçiyor ve atölye boyunca onunla çalışıyor. Dört durakta metne yeni katmanlar ekleniyor. Kadro (kim fail, ne dekor), İrtifa (anlatıcı hangi yükseklikten bakıyor), Bağ (seçilen varlık neye bağlı), İtiraz (o varlık konuşabilseydi ne söylerdi). Sonunda bütün aşamalar tek bir yeniden yazımda birleşiyor. Kural basit: sıfat eklemek yok, yalnızca bağ eklemek var.

Metinler. Havuz (Diderot, Balzac, Tanpınar, Buzzati, Samantha Harvey, Deniz Gezgin, Hikmet Birand) gevşek bir tarihsel çeşitlilik dışında bilinçli olarak eklektik. Amaç bir kanon önermek değil, yöntemin farklı metinlerde nasıl işlediğini görmek. Araç gerçekten kullanışlıysa belirli bir tür ya da dönemle sınırlı kalmamalı. Tek günlük formatta yalnızca açılışlara odaklanılıyor, çünkü açılış anlatıcının konumunun en açık görüldüğü yerlerden biri. Metin seçimi katılımcılara da bırakılabilir: 18. ve 21. yüzyıllar arasından en az dört metin. Şiir de çalışılabilir, ancak şiirde dünya ile zihin arasındaki dil katmanı daha belirgin hâle geldiğinden seçimin biraz daha kontrollü yapılması gerekebilir.